TẬP 4 - Ý CHÍ (01/1966 - 06/1967)
Thỉnh thoảng nghe tiếng xe lạo xạo lăn trên tuyết,
tôi lại nghĩ có khi có người đến báo tin dữ cho mình -
mà nghĩ thế thật khổ cho tôi.
Thật ra tôi luôn canh cánh nỗi lo ấy trong lòng.
Suốt thời trai trẻ, Denton Crocker, Jr,-
tên ở nhà là "Mogie" -
mơ ước được phục vụ đất nước,
xả thân mình để bảo vệ điều anh gọi là “tự do cá nhân”.
Anh muốn được phục vụ ở Việt Nam
đến mức anh ép cha mẹ ký giấy chấp thuận
cho anh gia nhập Lục quân trước khi tròn 18 tuổi.
Anh nóng lòng ra trận và mừng rỡ khi được phân công
về Lữ đoàn 1 của Sư đoàn 101 Không vận lừng danh,
biệt danh “Đại bàng gầm thét”, từng dẫn đầu trong Ngày Đổ bộ Normandy.
Nhưng anh sớm thất vọng vì bị bố trí vào ban chỉ huy tiểu đoàn,
bị giao sửa vũ khí, lên danh sách,
và ghi chép hồ sơ.
Anh viết thư về nhà: “Thật là chán.
Có lẽ mọi người sẽ hiểu được nỗi thất vọng này,
thật vô nghĩa khi sang đây mà không được làm mục đích chính
- tiêu diệt Việt Cộng.
Con không thể cảm thấy có thành tựu gì
trong khi bạn bè phải gánh chịu mọi hiểm nguy”.
Tôi treo bản đồ Việt Nam lên sau cửa phòng khách.
Tôi đánh dấu lại các địa danh Denton Jr. chuyển quân đến.
Mà cháu thì di chuyển suốt.
Tôi từng thuộc lòng mấy cái tên đó
không thua gì các địa danh trong nước.
Cuối tuần thế nào, ổn không?
Vâng, ổn, hy vọng ông cũng vậy.
Dạo này ông nghĩ gì? Lâu rồi không nói chuyện với ông.
Vụ tạm ngưng ném bom thì sao? Các tướng lĩnh ta nói sao?
Tôi nghĩ ông sẽ bị vài lãnh đạo nước ngoài
chỉ trích nếu ông lại đánh bom tiếp.
Thật ra thì không có nguồn tin tình báo nào
cho thấy Hà Nội đếm xỉa đến khả năng thương thuyết
để ta có thể quyết định gia hạn ngừng ném bom.
Tới đầu năm 1966,
Tổng thống Hoa Kỳ mới nghe đến tên nhân vật
có quyền lực lớn nhất trong Bộ Chính trị Hà Nội - Lê Duẩn.
Bí thư thứ nhất Đảng Cộng Sản, - Lê Duẩn -
viết hoa là L-Ê D-U-Ẩ-N - đang gây áp lực lớn
buộc Hồ Chí Minh và giới lãnh đạo
tiếp tục cuộc chiến mà ông nghĩ phe ông đang thắng
hoặc có thể thắng.
Khi tiếp tục leo thang chiến tranh,
Johnson và McNamara rất bực bội
vì giới chỉ huy Mỹ tại Việt Nam - trưởng thành từ
Thế chiến thứ Hai và Chiến tranh Triều Tiên - lại không thể hiểu nổi
chuyện gì đang diễn ra trên chiến trường.
Trong những năm tháng sau đó,
Mỹ càng tăng cường lực lượng,
thì Hà Nội cũng leo thang,
đưa ngày càng nhiều quân vào Nam,
tăng cường phòng không,
và tuyển mộ thêm lính ở nông thôn bị chế độ Sài Gòn hắt hủi.
Chính quyền Johnson nỗ lực tuyệt vọng
nhằm gia cố và giúp chính quyền Sài Gòn thu phục được lòng dân.
Johnson còn cố dựng lên một liên quân quốc tế để bảo vệ Nam Việt Nam.
Nhưng chỉ có 5 nước chịu gửi quân tham chiến -
Úc, New Zealand, Thái Lan,
Philippines, và Nam Triều Tiên.
Các đồng minh quan trọng nhất của Mỹ -
Anh, Pháp, Canada -
từ chối tham gia, và kêu gọi đàm phán hòa bình.
Ngày càng nhiều người Mỹ,
cả những chuyên gia đối ngoại uy tín nhất,
bắt đầu chất vấn cách thức tiến hành chiến tranh,
liệu có thắng được không,
và Mỹ có nên có mặt ở Việt Nam hay không.
Tính đến đầu năm 1966,
đã có 2.344 người Mỹ chết ở Việt Nam.
Quân số tại đây đã lên gần 200 ngàn,
và còn sắp tăng thêm nữa.
Những người lính này sớm nhận ra
rằng họ đang phải đánh một cuộc chiến
không giống như thời cha anh họ.
Ta có xu hướng đánh cuộc chiến sau
giống như ta đánh cuộc chiến trước.
Chúng ta bị kinh nghiệm cầm tù.
Có nhiều thứ ta đúc kết là có hiệu quả trong Thế chiến thứ Hai
giờ lại không áp dụng được vào chiến tranh Việt Nam.
Ta cứ tưởng là chỉ cần dùng sức mạnh
tiêu diệt, dọn dẹp sạch là xong.
Tôi nghĩ cách ta đơn giản hóa vấn đề quá mức,
cộng với sự tự tin thái quá, đã khiến ta trở nên cao ngạo.
Khi đã cao ngạo thì rất khó xóa bỏ ngu dốt.
Đầu tháng 2 năm 1966,
Tổng thống Johnson lại nhận được tin dữ.
Bạn cũ của ông, J. William Fulbright,
vị chủ tịch quyền lực của ủy ban Đối ngoại Thượng viện,
định tổ chức điều trần về Chiến tranh Việt Nam.
Các hãng truyền hình dự kiến sẽ tường thuật từ đầu đến cuối.
Fulbright, người từng ủng hộ chiến tranh,
giờ lại quay ra chống chiến tranh.
Tổng thống Johnson lo lắng.
Trong nhiều năm, các cố vấn đã đưa ra nhiều lời khuyên mâu thuẫn
về Việt Nam.
Nhưng tranh luận công khai về cách thức tiến hành chiến tranh
trước hàng triệu người Mỹ khiến ông e sợ.
Khi điều trần diễn ra,
Tổng thống cố đánh lạc hướng công luận
bằng cách đột ngột công bố ông sẽ đi Honolulu dự hội nghị quân sự
để lần đầu gặp 2 viên tướng lúc đó đang đứng đầu chính quyền Sài Gòn.
Đây là cuộc gặp chưa có tiền lệ,
nhằm khẳng định quyết tâm của Hoa Kỳ
trong việc theo đuổi đến cùng cuộc chiến chống sự lấn lướt
của cộng sản ở Nam Việt Nam.
Tướng Nguyễn Văn Thiệu là Tổng thống,
nhưng quyền lực thực sự lại nằm trong tay đối thủ của Thiệu,
từng là Tư lệnh Không lực Việt Nam Cộng Hòa,
Thủ tướng Nguyễn Cao Kỳ.
Ông Kỳ là “tên lửa mất điều khiển”, theo một nhà ngoại giao Mỹ.
Ông nổi tiếng vì quân phục lòe loẹt,
lối sống cầu kỳ,
và những tuyên ngôn gây sốc.
Ông từng nói với phóng viên rằng Việt Nam cần “5 tay Hít Le”.
Sao ta lại cho phép và chấp nhận người như thế?
Một tay bất tài lòe bịp.
không được huấn luyện,
không học hành gì, tỏ vẻ cũng khỏi cần
học hành gì hết,
mà còn tự hào về sự ngu dốt của mình.
Tổng thống Johnson,
sau khi gặp và nói chuyện với Kỳ,
lại rất hài lòng.
Ông bảo: “À tay này y như người Mỹ”,
vì Kỳ nói sõi tiếng Anh, biết uống rượu,
và biết tán gái.
Ông ta
là loại người
mà tôi gọi là kẻ xa lạ
trên chính đất nước mình.
Tổng thống Johnson dành gần trọn thời gian ở Honolulu
để thúc giục Kỳ chú tâm vào bình định -
thu phục lòng dân Nam Việt Nam
bằng những cải cách kinh tế xã hội
mà người Mỹ đã kêu gọi hơn chục năm qua.
Johnson nói ông không cần những lời huênh hoang cửa miệng về tiến bộ.
Ông muốn thấy thành quả thật sự -
ở Texas, người ta gọi là “lột da gấu mèo treo tường”.
Lúc đó không ai hiểu “da gấu mèo” là cái gì.
Người Việt Nam trong phái bộ hỏi tôi:
“Ông hiểu ổng nói vậy là sao không?”
Tôi nói luôn: “Tôi cũng chả hiểu nữa”.
Tôi phải nhờ người Mỹ giải thích.
Họ giải nghĩa cho tôi,
lúc đó thì người Việt mới hiểu.
Tôi nhìn nhận rằng chẳng bao lâu nữa người dân Mỹ,
toàn bộ nhân dân Mỹ, sẽ cự tuyệt cuộc chiến ở Đông Nam Á.
Thế thì Hà Nội mừng lắm, thưa Thượng Nghị sĩ.
Tôi biết đó là cách giới quân sự các ông dè bỉu
những ai thật lòng có quan điểm khác với các ông.
Nhưng tôi sẽ không cãi vã chợ búa với các ông, Đại tướng ạ.
Chuyến đi Honolulu của Johnson không đánh lạc hướng được dư luận Mỹ.
Người ta dán mắt theo dõi điều trần.
Tôi cũng nghĩ các quốc gia vĩ đại,
đặc biệt là đất nước này,
đủ mạnh mẽ để nhân nhượng mà không đánh mất vị thế
và uy tín một quốc gia vĩ đại.
Ngược lại, tôi nghĩ đây sẽ là một trong những
thắng lợi vĩ đại nhất của ta nếu ta đủ tài trí và cao thượng
để dàn xếp ổn thỏa được cuộc đối đầu này.
Fulbright mời cả George Kennan, một nhà ngoại giao uy tín, ra điều trần.
Trong suốt 20 năm, học thuyết ngăn chặn của ông
- ngăn chặn sự bành trướng của Liên Xô -
là nền tảng của chính sách ngoại giao Hoa Kỳ,
và một phần nào đó là cơ sở cho việc
Hoa Kỳ dấn thân vào cuộc chiến tranh đại diện ở Việt Nam.
Điểm đầu tiên tôi muốn nói là giả sử chúng ta chưa
can thiệp vào Việt Nam như hiện nay,
tôi cũng không thấy có lý do gì ta phải can thiệp như vậy.
Ngược lại, tôi lại thấy nhiều lý do vì sao ta không nên dính vào Việt Nam.
Ông vừa nhắc đến chính sách ngăn chặn.
Làm sao chúng ta có thể ngăn chặn
ở Việt Nam?
Ta sẽ thành công hơn nếu biết điềm tĩnh và ít bấn loạn hơn
trước các diễn biến
tại các nước nhỏ ở châu Á và châu Phi,
không nhảy dựng lên như một con voi sợ chuột
trước những diễn biến như vậy.
Johnson nhẹ cả người vì vào giờ chót,
thay vì phát sóng Kennan điều trần,
hãng CBS phát lại show hài The Real McCoys,
The Andy Griffith Show,
và I Love Lucy.
Nhưng kênh NBC vẫn tiếp tục truyền trực tiếp.
Theo tôi, ta vừa không có liên quan gì, và cũng không thể thành công ở đó.
Tôi hiểu ý ông là
đây không phải là mục tiêu khả thi của nước ta.
Ta không thể đạt được mục tiêu đó cho dù có dồn hết ý chí.
Đúng thế, và tôi còn sợ ta đang bị chi phối
bởi ảo tưởng rằng mình bất khả chiến bại.
Ngay trước cuộc điều trần,
Tổng thống quyết định tiếp tục ném bom các mục tiêu ở miền Bắc Việt Nam.
37 ngày ngừng công kích từ đêm Giáng Sinh 1965
hoàn toàn không khiến được Hà Nội ngồi vào bàn thương thuyết.
Ở Nam Việt Nam,
du kích Việt Cộng giờ đã kiểm soát gần 3/4 đất nước.
Nhưng Tướng William Westmoreland, chỉ huy quân Mỹ,
lại coi mục tiêu cấp bách nhất là tiêu diệt quân chính qui Bắc Việt
mà Hà Nội đưa vào Nam.
Tướng Westmoreland đặt mục tiêu
trong vòng 2 năm sẽ đạt được “điểm vượt ngưỡng” - tức là
thời điểm quân Mỹ và quân Việt Nam Cộng Hòa
tiêu diệt được nhiều quân đến mức địch không kịp thay thế, bổ sung.
Đó sẽ là cuộc chiến tranh tiêu hao.
Nhưng muốn làm được như vậy thì lại cần thêm lính Mỹ.
Họ đến từ khắp nơi trên cả nước.
Tôi sinh ra ở Học viện West Point thời cha tôi giảng dạy ở đó.
Từ khi còn bé tí,
tôi luôn muốn được vào West Point,
không phải vì tôi quen thuộc
hoặc say mê gì binh nghiệp cả.
Chỉ là vì...
West Point là đỉnh điểm của hoài bão.
Là con trai một đại tá từng tham gia Thế chiến thứ Hai,
Matt Harrison lớn lên trong các doanh trại quân đội khắp thế giới.
Với ông và 4 anh chị em,
cuộc sống luôn xoay quanh quân đội.
Chúng tôi chào hỏi bố mẹ theo kiểu quân đội,
trả lời “Rõ” chứ không phải “Dạ”.
Trả lời điện thoại thì nói “Phân khu Đại tá Harrison nghe đây”.
Sáng thứ Bảy nào chúng tôi cũng dọn nhà như doanh trại.
Cha tôi bật nhạc hành khúc West Point,
hai chị em tôi vừa nghe vừa dọn dẹp phòng khách.
Cha mẹ Matt nghĩ rằng con trai mình thật hoàn hảo.
Cậu là hiện thân của những giá trị mà ông bà
muốn các con thấm nhuần - nghĩa vụ, danh dự, và tổ quốc.
Tôi còn nhớ là cả lứa chúng tôi và bạn bè trong lớp
đều cực kỳ lý tưởng.
Tôi nghĩ thanh niên
ở các thị trấn nhỏ trên toàn nước Mỹ đều có điểm chung này.
Lúc đó chưa ai nghi ngờ quan niệm Mỹ luôn là ngoại lệ.
Chúng tôi không hề thắc mắc. Chúng tôi tin vào những gì
mà nước Mỹ đại diện,
và tôi tin rằng những ai có khả năng lãnh đạo binh lính
thì nên nhận trách nhiệm đó.
Tôi muốn vào hàng ngũ đấu sĩ,
những tay mạnh bạo, cứng cỏi.
Tôi sinh ra ở Boston, ở khu Roxbury của Boston.
ở đó có nhiều kẻ dụ dỗ thanh niên vào băng đảng
xui làm những thứ
không hay ho gì cho xã hội. Tạm gọi như thế đi.
Roger Harris mơ tham gia đội bóng bầu dục để có học bổng đại học,
nhưng lại không đủ to cao để chơi cho đội tuyển cấp ba.
Thế nên tôi đăng ký vào Thủy quân lục chiến.
Tôi cảm thấy... thế là được cả đôi đường,
vì một là, nếu tôi chết,
mẹ tôi sẽ được nhận 10 ngàn đôla tiền bảo hiểm.
Tôi nghĩ thế là nhiều tiền lắm, nên nếu tôi chết thì mẹ tôi sẽ giàu.
Còn nếu tôi sống, tôi sẽ thành anh hùng,
và khi giải ngũ sẽ tìm được việc.
Đúng là ngây thơ, ngớ ngẩn.
John Musgrave là dân khu Fairmount ở thành phố Independence, bang Missouri.
Năm 17, tôi và thằng bạn thân đăng lính vào Thủy quân lục chiến.
Trước giờ tôi vẫn mê vào Thủy quân lục chiến.
Và...
Nói thật lòng,
tôi biết mình chưa trưởng thành ngay được, nhưng sẽ là Thủy quân lục chiến,
mà thế là đủ.
Tôi sẽ được làm việc chín chắn,
việc quan trọng.
Mà lúc đó thì đang chiến tranh và tôi muốn tham gia.
Tôi lớn lên ở Perkasie, bang Pennsylvania.
Mỗi kỳ Lễ Tưởng niệm,
cựu binh thời Thế chiến thứ Hai
đều mặc quân phục lính Mỹ và diễu hành khắp phố.
Tôi cũng gắn giấy màu xanh trắng đỏ lên xe đạp.
Bọn trẻ con đạp xe sau đoàn diễu hành.
Bill Ehrhart đăng lính một phần vì cha ông là mục sư
và chưa từng phục vụ quân ngũ.
Ehrhart là học sinh giỏi,
từ năm cuối cấp ba đã được 4 trường đại học nhận.
Nếu vào đại học, ông đã được hoãn gọi nhập ngũ.
Nói cho cùng, tôi muốn phụng sự đất nước,
muốn thành anh hùng,
mặc quân phục Thủy quân lục chiến.
Gái trẻ sẽ bâu vào, và không ai dám đánh tôi nữa.
Nhưng đồng thời tôi cũng sẽ thực sự phụng sự tổ quốc mình.
Đó là cơ hội để tôi... tôi không có ý tầm thường hóa cuộc chiến,
nhưng đó là cơ hội để tôi trở thành người hùng trong phim hành động của riêng tôi.
Đó là cơ hội để được làm điều thế hệ Thế chiến thứ Hai từng làm
và có vẻ rất tự hào.
Giờ đến lượt tôi.
Dù họ đến từ đâu,
bất kể lý do nhập ngũ là gì,
quá trình huấn luyện đã biến đổi họ.
Trong 5 tuần đầu ở trại Parris Island,
tôi chắc mẩm thế nào mình cũng chết ở đây.
Các huấn luyện viên bảo họ sẽ giết tôi.
Họ nói rất nghiêm túc đấy.
Suốt đời tôi lớn lên trong các khu dân cư tách biệt về chủng tộc.
Tôi chưa từng gặp người da đen nào trước khi vào trại huấn luyện.
Chưa từng đứng cạnh người da đen,
hoặc người gốc Tây Ban Nha,
hoặc người Do Thái nào.
Vùng tôi sống không có dân chủng tộc khác.
Nên tôi vỡ ra rất nhiều điều.
Nhưng... khi nói chuyện với mọi người,
tôi mới thấy bọn tôi giống nhau - đều là dân lao động nghèo,
đều khao khát được thành Thủy quân lục chiến.
Đến ngày tốt nghiệp,
tôi cảm thấy mình như là chúa tể thế gian.
Tôi là Chúa trời. Muốn làm gì cũng được.
Ngày đó, tôi trở thành Thủy quân lục chiến.
Thủy quân lục chiến đào tạo ta thành chiến binh.
Ta được đào tạo để đánh, để giết.
Chỉ huy bảo lính Thủy quân lục chiến mà chưa
giết được 3 thằng Việt Nam thì không được chết.
Tôi nghĩ: “Tôi là dân Roxbury.
Yêu cầu là giết 3,
thì tôi sẽ giết 10”.
Điên thế đấy.
Các siêu cường có xu hướng
sử dụng thế mạnh vượt trội nhất:
hỏa lực, sức mạnh hủy diệt.
Thả thật nhiều bom, bắn thật nhiều pháo từ cự ly xa.
Đỡ tốn sinh mạng.
Diệt được nhiều địch mà lại không mất nhiều quân ta.
Tỉnh Bình Định ở ven biển miền Trung là nơi sinh sống của hơn nửa triệu người.
Hàng chục năm qua, đây là thành trì của du kích.
Từ đầu năm 1966, khoảng 8 ngàn quân chính qui Bắc Việt
đã vào tăng cường
cho lực lượng Việt Cộng ở đây.
Tướng Westmoreland điều 20 ngàn quân Mỹ, Nam Việt Nam, và Nam Triều Tiên
càn quét tỉnh này để săn lùng lực lượng và nguồn tiếp tế của địch.
Đầu tiên họ thả truyền đơn và bắc loa phóng thanh
cảnh báo dân làng về số phận những kẻ dám bắn vào trực thăng,
kêu gọi dân rời nhà cửa,
và hứa sẽ tha mạng cho lính Việt Cộng nào ra hàng.
Rồi họ gọi máy bay và pháo kích
bắn tan tành xóm làng.
Đây là chiến dịch Tìm và Diệt qui mô lớn đầu tiên của cuộc chiến.
Chiến dịch kéo dài 42 ngày.
Lục quân báo cáo 2.389 lính địch bị giết.
Tướng Westmoreland hài lòng.
Nhưng chỉ huy trên chiến trường lo rằng
bất chấp hỏa lực của quân đội Mỹ,
hầu hết quân Bắc Việt chính qui vẫn thoát được và rút lên Tây Nguyên.
Chiến dịch này đẩy hơn 100 ngàn thường dân vào cảnh không nhà.
Những đợt Tìm và Diệt phối hợp với đánh bom sau đó -
17 đợt tấn công qui mô lớn chỉ trong năm 1966 -
làm hơn 3 triệu thường dân mất nhà,
một phần năm tổng dân số
trên lãnh thổ Nam Việt Nam.
Chiến tranh Việt Nam không có trận tuyến
như thời Thế chiến thứ Nhất và Thế chiến thứ Hai.
Vì không có chuyện chiếm hoặc mất một khu vực cố định,
Bộ chỉ huy quân sự Mỹ tại Việt Nam
- MACV-
ngày càng dựa vào một tiêu chuẩn dã man để đo mức độ thành công
là đếm xác chết.
Đếm xác.
Trong chiến tranh hay gặp khó ở chuyện cân đo đong đếm.
Đây là trường hợp
khi ta không đo được điều quan trọng,
ta biến cái điều ta đo được thành quan trọng.
Thế nên trong trường hợp này,
thứ mà ta đo đếm được là xác lính địch.
Đếm xác thì làm gì có bối cảnh.
Chỉ có con số thôi.
Mà những con số ấy đều là dối trá,
hầu hết là vậy.
Dùng đếm xác để xác định thành công,
nghĩa là buộc những người lính lẽ ra rất đàng hoàng tử tế
- những chiến binh -
phải dối trá.
Khi đếm xác trở thành thước đo thành công,
người ta thường có xu hướng coi tất cả xác chết
đều là xác của địch quân.
Người ta cũng có xu hướng tìm cách tăng số xác chết lên,
có thể bằng cách sử dụng hỏa lực tràn lan thay vì chọn lọc
để đạt được kết quả được giao.
Thử xem xét việc này
từ góc nhìn của Bắc Việt.
Họ phải tiếp tế cho miền Nam.
Họ phải đem vào miền Nam nhân lực, thiết bị, hậu cần,
và những thứ tương tự.
Họ bắt đầu từ con số không,
và mở đường qua một khu vực
rộng cỡ bang Massachusetts.
Họ chiếm dụng
một khoảng đất không nhỏ,
mở đường,
và duy trì con đường đó.
Trong nhiều năm, Hà Nội bí mật vận chuyển
hầu hết vũ khí và quân nhu vào miền Nam
bằng tàu thuyền được cải tạo lại.
Nhưng khi Hải quân Mỹ bịt kín bờ biền phía Nam,
quân Bắc Việt buộc phải chuyển sang tiếp tế hầu hết bằng đường bộ,
qua Lào và Campuchia,
các nước trung lập mà Hà Nội coi là một phần của chiến trường.
Người Mỹ gọi cung đường này là Đường mòn Hồ Chí Minh.
Quân Bắc Việt gọi là Đường 559, theo tên của
đoàn công binh đang biến những đường mòn
nhỏ hẹp, chằng chịt
thành hệ thống gần 20 ngàn km đường xuyên rừng,
chuyển quân và hàng hóa vào Nam.
Thời đánh Pháp,
Việt Minh dựa vào
hàng chục ngàn dân công,
và xe đạp thồ.
Giờ đây, trước sự hiện diện rầm rộ của Mỹ,
quân Bắc Việt dùng phương tiện cơ giới,
các đội xe tải sáu bánh của Nga
chạy xuyên màn đêm.
MACV lý luận rằng nếu phá nát Đường mòn Hồ Chí Minh,
quân địch sẽ không thể trụ được.
Theo tổng kết, chỉ riêng phần đất bên Lào của đường mòn
đã chịu đến 3 triệu tấn bom đạn -
nhiều hơn lượng bom đạn Đức và Nhật phải chịu trong Thế chiến thứ Hai
một triệu tấn.
Nhiều trọng điểm bị ném bom
nhiều đến mức có cả tên riêng
Cổng Tử Thần,
Đồi Thịt Cháy,
và Khe Gọi Hồn.
Để diệt ngụy trang của địch,
máy bay thả hóa chất diệt cây cỏ - cả Chất Độc Màu Da Cam -
diệt trụi hàng ngàn hécta rừng,
biến mặt đất, như lời một phi công Mỹ,
thành tro bụi mặt trăng.
Bọn tôi đánh bom rồi bảo: “Hà hà, đố vượt nổi hố này!”
Hôm sau ngó xuống, không thấy hố đâu -
chỉ thấy bụi bám đầy cây,
chứng tỏ họ qua lại suốt cả đêm.
Có đến 230 ngàn thanh niên,
nhiều người tình nguyện,
làm công tác bảo đảm đường được thông suốt.
Hơn một nửa là phụ nữ.
Lê Minh Khuê,
rời gia đình ở miền Bắc, mang theo trong balô tiểu thuyết của Ernest Hemingway,
đón sinh nhật lần thứ 17 trên đường mòn.
Hàng ngàn người chết trên tuyến đường
vì đói, tai nạn,
vì sốt rét, rắn cắn, kiệt sức,
hoặc vì bom đạn triền miên.
Chiến tranh kiểu này, ai biết được.
Lúc nào cũng phải cảnh giác
vì chả biết ai bạn ai thù.
Chỉ lơ là một chút là có khi đã dính lựu đạn
hoặc một tràng đạn.
Tôi không dám xem tin tức.
Cha mẹ tôi ngồi trước tivi, còn tôi thì trốn trong bếp.
Dĩ nhiên tôi không kể với ai, nhưng đúng là quá mức chịu đựng.
Thực lòng tôi không muốn biết...
Mogie Crocker đọc sách về chiến tranh suốt thời niên thiếu.
Nhưng không sách nào chuẩn bị tinh thần cho anh trước
những điều sắp chứng kiến ở tỉnh Quảng Đức gần biên giới với Campuchia.
Anh đã cố tình làm hỏng việc ở sở chỉ huy tiểu đoàn,
đến mức cuối cùng họ điều anh tới nơi anh ao ước nhất
- đơn vị chiến đấu.
Những ngày đó, chúng tôi khổ sở những lúc bặt tin cháu.
ít nhất là 8 đến 10 ngày mới có một lá thư.
Biết cháu vào đơn vị tham chiến,
chúng tôi luôn lo không biết chuyện gì có thể xảy ra.
Tiểu đoàn trưởng của Mogie,
Trung tá Henry Emerson,
biệt danh là “Tay Đấu Súng”,
là người can đảm,
kiên gan, bền chí.
Vài tháng trước khi Mogie chuyển đến đơn vị, ông này treo thưởng 1 két rượu
cho thuộc cấp đầu tiên mang về được một thủ cấp địch.
Lính ông làm thế thật.
Trong 9 ngày đầu tháng 5 năm 1966,
Mogie và đơn vị của anh vật lộn với địa hình.
Họ len lỏi qua mê cung đầy cỏ voi, bụi rậm đầy gai,
tre cao gấp ba đầu người
và rừng ba tầng dày đến mức nhiều khi
phải mất cả tiếng đồng hồ mới đi được 30 mét.
Lúc đó mùa mưa vừa đến.
Nắng không lọt xuống đến mặt đất trong rừng.
Những chỗ bị vắt to bằng ngón tay cắn viêm nhiễm rất nhanh.
Khi Trung tá Emerson nghe nói có 4 đại đội lính Bắc Việt chuẩn bị phục kích,
ông quyết định sẽ phục kích lại những kẻ đi phục kích.
Ngày 11/5, ông lệnh cho lính tấn công,
có máy bay và pháo binh yểm trợ.
Trong trận này,
pháo binh Mỹ đã bắn khoảng 2 ngàn viên vào vị trí địch.
Máu tung tóe khắp nơi,
thành vũng trên mặt đất,
vấy đầy trên cỏ cây, và thân tre.
Xác người la liệt, bị xé tan từng mảnh hoặc tan tành vào đất,
khuất trong bụi cây,
hoặc vùi lẫn vào đất bị lật tung.
Chấn động quá mạnh ép lòi cả tròng mắt người chết.
Khi đang đụng độ,
tiểu đội của Mogie đang đi dọc đường mòn hẹp,
thì 2 khẩu súng máy địch xả đạn vào họ.
Bạn thân của anh tử thương.
Mogie quỳ xuống phía trước,
gọi hỏa lực chế áp,
và rồi,
mặc cho 2 khẩu súng máy tiếp tục xả đạn,
anh khiêng bạn mình ra khỏi trận địa.
Anh được thưởng
Huân chương Tuyên dương của Lục quân vì lòng dũng cảm.
Trong thư gửi về nhà, Mogie không hề kể cho gia đình
những điều anh đã thấy hoặc đã làm.
Một hôm tôi đi gửi thư ở bưu điện,
tôi hỏi nhân viên:
“Nếu con trai bị thương thì người ta báo cho cha mẹ bằng cách nào?”
Chỉ nói từng ấy chữ với tôi cũng đã khó khăn lắm rồi.
Nhưng tôi cảm thấy mình cần phải biết.
Tôi cảm thấy chơi vơi trong nỗi âu lo.
Ông nhân viên bảo: “Thôi, đừng hỏi như thế. Đừng nghĩ về điều đó”.
Tôi nói: “Nhưng tôi cần phải biết”.
Ông ta bảo: “Đừng lo, họ sẽ báo cho bà”.
Khi đó tôi không ưa chút nào những người biểu tình phản chiến.
Tôi cảm thấy họ là bọn nhóc quyền quí, được nuông chiều,
nhiều khi đi biểu tình vì không muốn phải nhập ngũ.
Họ để cho những người chắc chỉ mới
học xong hai năm cấp ba nhập ngũ thay cho họ.
Đến năm 1966, chiến tranh bắt đầu tác động đến tầng lớp trung lưu
vì chính phủ đã phải mở rộng lệnh gọi nhập ngũ.
Quân đội không đủ người tình nguyện, cũng không
tuyển mộ đủ người từ tầng lớp lao động,
nên bắt đầu gọi sinh viên đại học nhập ngũ.
Từ lúc đó, phong trào phản chiến
từ chỗ mang tính đạo đức biến thành một phong trào thiết thân
do những người không muốn tham chiến
và gia đình thân thích của họ phát động.
Tháng 5 năm 1966, Bill Zimmerman
đang là sinh viên cao học ở Đại học Chicago.
Là con trai một gia đình tị nạn Đông Âu,
ông từng tham gia đấu tranh dân quyền ở bang Mississippi, và phản đối
việc Mỹ can thiệp vào Việt Nam từ năm 1963.
Lệnh quân dịch là vấn đề bức xúc của thanh niên thế hệ Zimmerman.
Từ năm 1942, mọi nam công dân Mỹ
18 tuổi đều phải đăng ký vào danh sách có thể đi lính.
Hơn một nửa số 27 triệu nam giới Mỹ tuổi quân dịch thời Chiến tranh Việt Nam
tránh được việc nhập ngũ vì được miễn hoặc hoãn quân dịch.
Gần 500 ngàn người Mỹ viện đến qui chế từ chối nhập ngũ vì
lý do lương tâm, tôn giáo hoặc đạo đức -
gấp 6 lần thời Thế chiến thứ Hai.
Tổng cộng, 170 ngàn người phục vụ trong các hoạt động thay thế
tại các bệnh viện, trại cho người vô gia cư và trường học.
Một số được đào tạo thành lính cứu thương và được điều sang Việt Nam.
ít nhất 2 trong số đó thiệt mạng,
và được nhận Huân chương Danh dự của Quốc hội Mỹ.
Một triệu thanh niên phục vụ trong Quân Dự bị hoặc Vệ binh Quốc gia,
với hy vọng rằng mình sẽ không bao giờ bị gửi đi chiến đấu.
Lính Dự bị hoặc Vệ binh đại đa số là người da trắng,
thường có học vấn cao hơn,
có quan hệ rộng hơn,
và được trả lương cao hơn lính quân dịch.
Tổng thống Johnson cảm thấy nếu làm xáo trộn cuộc sống của những người này
thì sẽ làm tăng sự phản đối chiến tranh.
Lính tráng hay đùa: “Nếu có tiền thì khỏi phải phiền”.
Vì thế, quân số Lục quân phần lớn là
người đến từ các cộng đồng thiểu số và không có điều kiện.
Có lúc tỉ lệ thương vong của
lính Mỹ gốc Phi cao hơn các nhóm lính chủng tộc khác,
dù người Mỹ gốc Phi chỉ chiếm 12% dân số.
Người dân bắt đầu bất mãn.
Chúng ta phải dồn sức xây dựng cộng đồng,
hễ họ bắt 1 người chúng ta vào lính là phải động chạm đến toàn cộng đồng.
Ta phải làm thế!
Ta phải xây dựng cộng đồng mạnh đến mức,
hễ Tổng thống Johnson nói: “Nhóc kia, vào lính đi đánh trận cho tôi”
thì ta đáp rằng: “Còn khuya chúng tôi mới đi”.
Tôi quyết không giúp ai đạt được điều mà người da đen không có được.
Nếu phải chết, tôi sẽ chết ngay bây giờ, ngay ở đây, để chống lại ông -
kẻ thù của tôi là người da trắng,
chứ không phải Việt Cộng,
người Trung Quốc, người Nhật.
Các ông phản đối khi tôi đòi quyền tự do, công lý, bình đẳng.
Giờ ông muốn tôi đi đánh nhau,
nhưng lại không bảo vệ tôi ngay tại quê nhà.
Lúc đầu, mỗi tháng 10 ngàn người bị gọi quân dịch.
Nhưng trong năm 1966,
nhu cầu tăng quân ở Việt Nam cao lên,
nên đã đẩy con số này lên 30 ngàn.
Hàng ngàn sinh viên đại học không còn được hoãn quân dịch nữa.
Nếu điểm học tụt xuống một ngưỡng nhất định,
họ bị đẩy khỏi trường để vào lính.
Và khả năng xấu nhất là sẽ chết trận ở Việt Nam.
Chúng tôi biểu tình phản đối Đại học Chicago
vì trường đã đồng lõa
với cuộc chiến tranh này qua việc cung cấp điểm của sinh viên
cho hội đồng tuyển quân.
Lúc đó chúng tôi nghĩ đây là lần đầu tiên chúng tôi tạo được ảnh hưởng nào đó.
Nhưng hầu hết người dân Mỹ,
cả già lẫn trẻ, vẫn ủng hộ chiến tranh.
Hội Giới trẻ Hoa Kỳ vì Tự Do -
do nhà văn bảo thủ William F. Buckley sáng lập -
tổ chức các cuộc phản biểu tình ở các trường đại học trên toàn quốc.
Từ bé tôi được nuôi dạy rằng cộng sản là những kẻ
phá hoại gia đình, tôn giáo,
rằng họ không trung thành với tổ quốc mà chỉ trung thành với cộng sản quốc tế.
Mẹ tôi gọi họ là...
có nghĩa là loại người
có đầu của con trâu và mặt của con ngựa.
Nghĩa là họ không phải là người,
và họ rất tàn bạo.
Nhưng tôi thấy phía cộng sản có cả những người
như chị Thăng của tôi và nhiều anh chị em họ tôi.
Cho nên tôi không thể ráp hai hình ảnh đó với nhau.
Nhưng hình ảnh đầu tiên
có ấn tượng mạnh hơn vì tôi rất sợ người cộng sản.
Tôi nghĩ họ là những người gớm ghiếc lắm.
Tôi mang tâm thế đó khi bắt đầu làm nghiên cứu
về phong trào cộng sản.
Dương Vân Mai, con gái một quan chức
chính phủ Nam Việt Nam,
lúc đó đã kết hôn với ông David Elliott người Mỹ.
Từ năm 1964, bà làm việc cho
tổ chức Nghiên cứu và Phát triển Hoa Kỳ (RAND) ở Sài Gòn.
Tổ chức này được Robert McNamara ủy nhiệm
nghiên cứu tù binh địch để tìm hiểu xem
“Việt Cộng là ai? và điều gì thôi thúc họ?”
Tôi nhớ buổi phỏng vẩn đầu tiên tôi chỉ có một mình.
Tôi còn rất trẻ và phải đi đến một nhà tù khá ghê rợn
để phỏng vấn một cán bộ cao cấp bị bắt giam.
Vừa đi tôi vừa nghĩ kỳ này mình sắp gặp quái vật -
một tay đầu trâu mặt ngựa.
Khi nhìn thấy tôi, ông ta cũng bất ngờ y như tôi.
Ông ta là người dành trọn đời để chiến đấu
cho điều mà ông gọi là chính nghĩa -
giải phóng đất nước khỏi ách thống trị ngoại bang,
thống nhất đất nước dưới quyền một chính quyền chính danh.
Niềm tin của ông ta lớn đến mức dám hy sinh cả đời cho sự nghiệp đó.
Khi rời trại, tôi có ấn tượng sâu sắc về ông ta.
Khi tổ chức RAND gửi báo cáo cho các trợ lý cao cấp
của McNamara ở Lầu Năm Góc, mô tả Việt Cộng là một lực lượng tận tụy
“mà muốn đánh bại sẽ phải trả giá cực lớn”,
một quan chức cao cấp nói: “Nếu đúng như thế,
thì ta đang đứng nhầm phe - phe sẽ thua cuộc chiến này”.
Cái giai thoại bao trùm rằng quân đội Mỹ
từ chính sách, chiến lược đến chiến thuật
đều là khủng bố, giết chóc và tàn hại dân lành ở Nam Việt Nam -
hình ảnh đó...
không công bằng
với nam nữ quân nhân phục vụ ở đó.
Mô tả như thế không đúng với bản chất quân đội.
Ngay từ đầu,
chính quyền Johnson hiểu
rằng không thể thắng cuộc chiến
nếu không thuyết phục được nông dân nghèo miền quê
rằng chính quyền Sài Gòn chứ không phải Việt Cộng
mới là chính phủ thực sự vì dân.
Ngoài giới quân sự, nhiều tổ chức viện trợ Mỹ
hoạt động trong các xóm làng Việt Nam.
Họ đào giếng, dựng cối xay gió,
xây trường học, trồng các giống lúa mới,
khám chữa bệnh,
và kéo đường điện đến hầu hết vùng nông thôn.
Dưới áp lực của Robert McNamara,
Bộ Chỉ huy Quân sự Mỹ ra sức
tìm cách đo lường tiến độ quá trình bình định
ở 44 tỉnh thành,
220 quận huyện,
và 13 ngàn thôn ấp miền Nam.
Cuối cùng họ đề xuất Hệ thống Đánh giá Thôn ấp.
Khoảng 220 cố vấn Mỹ cấp quận, huyện
được lệnh thu thập chừng 90 ngàn trang số liệu hàng tháng -
một núi thông tin khổng lồ
không ai phân tích, giải nghĩa nổi.
Mọi thứ đều được định lượng.
Ta có thể nói chính xác:
“Làng này bình định đến mức nào?” -
“Bình định chừng 37.5%”.
Thế nghĩa là sao?
Người Mỹ sẽ diễn giải là: “Làng này, hoặc tỉnh này chưa gặp sự cố gì”,
đại loại thế.
“Tỉ lệ sự cố đang giảm xuống,
có nghĩa là chúng ta đang thắng”.
Nhưng chúng tôi chỉ ra
cũng có một số vùng rối ren trong các tỉnh
mà chúng ta có hoạt động,
và chỉ nói rằng đây là những nơi chưa bình định được
hoặc nói cách khác là đó là vùng địch bình định được.
Nếu nói bình định thành công thì chỉ ở mức là
ta đã xây được trường và cải tạo được giếng nước sạch.
Nhưng chỉ cần một đêm nào đó 400 lính Bắc Việt về làng,
xử bắn trưởng thôn,
bắt 12 thanh niên vào lính bổ sung cho lực lượng vũ trang cách mạng,
thì dân làng sẽ chất vấn chính phủ:
“Mấy người nói bảo vệ chúng tôi, nhưng lúc đó mấy người ở đâu?”.
Tôi sang Việt Nam từ sớm.
Đơn vị tôi rất giỏi, tin tưởng vào truyền thống Lục quân,
vào danh dự,
và tin rằng phải đối xử nhân đạo với kẻ thù
khi đã bắt họ làm tù binh.
Trung úy Mike Heaney,
quê ở Basking Ridge, bang New Jersey,
là Trung đội trưởng thuộc Sư đoàn 1 Không kỵ.
Ông đến Việt Nam cuối năm 1965,
và được điều động đến một vùng đông dân miền Trung Việt Nam,
nơi trung đội ông lọt thỏm giữa quân xâm nhập Bắc Việt
và những dân làng mà ông không rõ theo phe nào.
Chúng tôi thật tình không biết làm sao để xác định ai là quân địch.
Chúng tôi là thanh niên Mỹ tử tế, bình thường,
không thể nào cứ giương súng lên rồi bắn giết bất kỳ người nào
trừ phi biết chắc đó là quân địch.
Và nếu người đó không mang vũ khí
hoặc không đe dọa gì, chúng tôi sẽ không bắn.
Chúng tôi thường vào làng và không phát hiện ra
dân làng nào là quân địch cả,
nhưng tìm được kho thóc to.
Theo lệnh thì phải đốt, tiêu hủy,
hoặc đầu độc số thóc đó.
Chúng tôi không hề muốn làm thế
vì đó...
không cần phải thông thái gì cũng biết rằng
dân làng sống nhờ số thóc gạo đó. Đó là lương thực của họ.
Đôi khi được lệnh đốt nhà dân,
nhiều lính chỉ châm lửa qua loa.
Lửa tắt, họ cũng không đốt lại.
Trong thâm tâm, chúng tôi không nỡ nào phá hủy
lương thực và nhà cửa của thường dân.
Làm thế, trong lòng chúng tôi hay tự vấn: “Ý nghĩa cuộc chiến này là gì?”
Hầu hết các trận đánh ở Việt Nam là kiểu mà Mike Heaney sắp phải đánh -
qui mô nhỏ, đánh gần, và quân địch lẩn khuất tấn công trước.
Giới quân sự gọi loại trận chiến này là “đụng độ”.
Lính tráng hay nói: “Chiến tranh là địa ngục,
đụng độ còn tệ hơn”.
Việc của trung đội bộ binh là uy hiếp bộ binh địch rồi tiêu diệt.
Đúng theo chiến thuật thì chúng tôi có vai trò nhử mồi.
Phần nào chúng tôi cũng biết thế. Đại loại là vào rừng và thu hút hỏa lực địch.
Ở Việt Nam được 6 tháng thì Heaney và thuộc cấp
thi hành một nhiệm vụ tưởng chừng dễ dàng -
leo lên một sườn đồi khá gần căn cứ An Khê
và quét một đơn vị pháo cối địch khỏi đỉnh đồi.
Vừa xuất phát, chúng tôi đã linh cảm chẳng lành.
Chúng tôi thấy dấu giày
trên đất bùn
ở bìa một bãi đáp và một đường mòn rõ ràng dẫn lên đỉnh đồi.
Tôi nhớ trao đổi với một tiểu đội trưởng dưới quyền.
Bọn tôi ngồi đó và bảo: “Bỏ mẹ, mệt rồi đây”.
Rồi bỗng nhiên, cậu lính tiền tiêu, người đi đầu
trong đội hình, Trung sĩ Mays,
chẳng nói chẳng rằng, giương khẩu M16 lên vai và bắn một phát,
sau đó quay lại hô: “Có Việt Cộng.
Có Việt Cộng”.
Tôi chưa kịp phản ứng gì thì anh ta gục xuống,
đạn trúng ngực.
Bùm!
Đột nhiên trận phục kích được dàn xếp hoàn hảo nổ ra -
đinh tai và bất ngờ đến nỗi tôi đờ ra mất một lúc -
“Cái chó chết gì đây?”
Lính giữ bộ đàm của Heaney, Binh nhì Terry Carpenter,
gọi về cho đại đội trưởng:
“Bọn tôi gặp chuyện không hay rồi” - Heaney báo cáo.
Ngay lúc đó, một viên đạn bẳn trúng đầu Carpenter.
Tôi biết Terry tiêu rồi. Trung sĩ Mays cũng thế.
Tôi điều tổ đại liên đầu tiên lên và bắt đầu bắn áp chế.
Tổ này hầu như bị diệt ngay lập tức,
chưa kịp bắn được bao nhiêu cả.
Lúc đó đơn vị dẫn đầu của tôi chẳng còn ai.
Mọi người đều bị bắn gục, trừ tôi. Tất cả mọi người.
Tất cả đều đã chết hoặc bị bắn trọng thương.
Đêm xuống.
Những người sống sót trong đại đội của Heaney
chuẩn bị vì họ đoán sáng hôm sau địch thế nào cũng tấn công tiếp.
Tôi nằm ở vòng rào phòng thủ,
ngay cạnh một xác lính địch.
Mặt tôi gần sát bàn chân anh ta.
Tôi nhìn mãi nhưng trên người anh ta không thấy có vết thương nào cả.
Đầu tôi toàn nghĩ quái gở, kiểu như:
“Thằng này thế nào cũng giết mình.
Nó giả vờ chết, chờ địch tấn công tiếp là vùng dậy giết mình”.
Suýt nữa tôi bắn thêm phát nữa để đảm bảo anh ta chết thật rồi.
Rồi địch bắt đầu nã súng cối vào lính của Heaney.
Tôi thấy như có ai cầm gậy
phang thật lực vào bắp chân phải tôi.
Tôi sững người vì chấn động khi trúng đạn,
miệng hút một hơi thật sâu, đau kinh khủng,
đến mức tôi không nói được.
Ngay lúc vừa lọt phục kích,
tôi biết trung đội tôi mất rất nhiều lính,
Tôi cầu Chúa, đại ý là:
“Nếu Ngài cần lấy thêm mạng ai trong trung đội, thì lấy mạng con đây.
Đừng lấy mạng lính của con nữa”.
Nhưng vừa cầu Chúa xong, tôi phát hoảng lên:
“Bỏ mẹ, cho con rút lại lời được không?”
Nhưng muộn mất rồi, tôi lỡ nói mất rồi.
Sau lời cầu chuyện đó, trung đội tôi không mất thêm người nào nữa.
Pháo binh Mỹ cuối cùng cũng bắn trúng vào vị trí địch.
Người còn sống sót trong đại đội của Heaney lần mò rút xuống chân đồi an toàn.
Ông được đưa đến bệnh viện.
Tôi nằm khóc rưng rức trên giường.
Một cô y tá đến, cúi xuống nói: “Trung úy à,
lính của ông đang nằm la liệt quanh đây. Ông đừng khóc nữa”.
Ngay lúc đó, cậu trung sĩ trong trung đội tôi,
một cậu da đen dân Detroit mà tôi rất quí,
Trung sĩ Sam Hunt,
đến ngồi cạnh, nắm tay tôi
và nói với cô y tá: “Này cô,
ông trung úy này không phải đừng làm cái gì hết”.
Sinh viên đang rất tức giận. Họ lan truyền kêu gọi nhau
tập hợp tại ngôi chùa lớn nhất Sài Gòn vào tối nay.
Sau bao nhiêu năm, người Việt Nam đã học được
cách sống với khủng hoảng và chiến tranh.
Nhưng vẫn chưa biết cách chung sống như một dân tộc thống nhất.
Này Dean, giờ chúng ta làm gì đây?
Tình hình sắp sửa đi đến chỗ
ta sẽ khó mà thuyết phục được dân ta tiếp tục xả thân ở Việt Nam,
nếu cứ 2, 3 tháng một lần lại có lộn xộn kiểu này.
Thưa ông, chắc chưa đến mức thế đâu. Tôi nghĩ đây vẫn chỉ là chuyện lẻ tẻ thôi.
Chừng nào họ chưa giữ được ổn định thì bàn luận chính trị sẽ không đi đến đâu.
Ngày 15/5 năm 1966,
chính phủ miền Nam Việt Nam - nơi biết bao người Mỹ
đang đánh cược mạng sống -
lại trên bờ vực sụp đổ.
Uy thế của Thủ tướng Kỳ là một cú đấm chí mạng vào giới Phật tử,
những người từ năm 1963 vẫn đòi hỏi một chính phủ dân chủ
và đàm phán chấm dứt chiến tranh.
Khi Kỳ đột ngột cách chức một tướng đối đầu, người rất được lòng Phật tử,
biểu tình lập tức nổ ra trên đường phố ở Huế và Đà Nang.
Họ cô lập hải cảng, nơi hàng tiếp viện Mỹ cập bến.
Một số binh lính Nam Việt Nam trung thành với viên tướng bị sa thải
đã bỏ đánh cộng sản và tiến về thành phố.
Đám đông giận dữ đốt xe Jeep Mỹ.
Khẩu hiệu “Hòa bình!” và “Mỹ cút về nước!” giăng khắp nơi.
Tổng thống Johnson lo lắng đến mức yêu cầu ban cố vấn chuẩn bị sẵn
một giải pháp trù bị phòng trường hợp chính phủ của Kỳ sụp đổ.
Ông nói, nếu cần, Mỹ nên chuẩn bị rút khỏi Việt Nam, và có thể
chống chủ nghĩa cộng sản từ Thái Lan thay vì Việt Nam.
Kỳ hạ lệnh cho lính Nam Việt Nam
bao vây và trấn áp Đà Nẵng,
bắn nhau với đồng đội cũ của mình.
Kỳ đưa quân bố ráp các chùa ở Đà Nẵng,
cho máy bay bắn phá phe chống đối lúc đó đang chiếm chợ trung tâm.
Cuộc nổi dậy bị dập tan.
VVashington nhẹ người.
Kỳ dường như đã tái lập quyền kiểm soát.
Nhưng từ sở chỉ huy trên đỉnh đồi ngoại vi thành phố,
một trung úy Thủy quân lục chiến Mỹ bàng hoàng chứng kiến
hai cuộc chiến diễn ra song song -
ở phía Tây, Thủy quân lục chiến Mỹ đang đánh Việt Cộng;
còn phía Đông, quân đội Nam Việt Nam
dường như đang đánh lẫn nhau.
Ngày 16/5 năm 1966,
Ba mẹ thương yêu,
chiến dịch ở biên giới Campuchia của bọn con khá thành công.
Thế nào báo chí cũng đưa tin.
Bọn con tham gia các chiến dịch liên tiếp
nên chưa có gì chắc chắn cả.
Con không biết bao giờ thì đi hành quân tiếp, nên sẽ không viết thư đều được.
Bảo Randy là con mong được thấy con chó mới của em.
Chắc con sẽ nghỉ phép 15 ngày đi Tokyo cho đỡ căng thẳng.
Hôm đó là một ngày xuân thật đẹp. Khi tôi mở thư cháu và đọc thấy thế
tôi thực sự suy sụp, vì lúc đó
Việt Nam hỗn loạn kinh khủng.
Chính phủ Nam Việt Nam thì thay đổi liên tục.
Rồi thì sư sãi Phật tử và người dân biểu tình... cả biểu tình chống Mỹ.
Lúc đó tôi nghĩ: “Tại sao chúng ta lại sang đó?”
Lá thư mà anh tôi viết tỏ ý tuyệt vọng
có le là lần đầu tiên anh ấy nói thẳng điều đó với cả gia đình.
Lá thư làm tôi nhớ lại
lần anh ấy bảo tôi: “Anh không muốn quay lại đơn vị”.
Mogie còn cởi mở hơn với một người bạn cấp ba của anh.
Duff thân mến,
từ thư trước cách nay mấy tháng,
bao nhiêu chuyện kích động nhưng cực kỳ khó chịu đã xảy ra.
Kinh hoàng nhất là nằm bẹp dưới làn đạn trung liên Trung Quốc
bắn 900 viên một phút,
ngay bên cạnh là thằng bạn thân nhất đang hấp hối.
Có dịp rồi tớ sẽ kể lại hết nếu lúc đó tớ chưa phát điên.
Chuyện phát điên cũng chỉ là
mong ước vẩn vơ để họ rút tớ về tuyến sau.
Có thời gian tớ sùng đạo ghê gớm,
suốt ngày cầu nguyện linh tinh chủ yếu là để mong sống sót,
tớ là kẻ vô thần
cho đến khi súng nổ”.
Tôi thật lòng tin rằng chúng ta phải ngăn chặn
cộng sản bành trướng.
Tôi cũng tin rằng phe ta là những thiên thần.
Giống như nước Pháp từng hỗ trợ chúng ta
thời cách mạng Mỹ, giờ chúng ta hỗ trợ cho cách mạng
của người Nam Việt Nam.
Matthew Harrison là một trong 300 sĩ quan tốt nghiệp niên khóa 1966
tình nguyện sang Việt Nam.
Nhưng trước đó, ông đến Florida học khóa Biệt động quân
và trải qua 9 tuần huấn luyện hà khắc nhất của Lục quân.
Sĩ quan huấn luyện là Thiếu tá Charles A. Beckwith -
biệt danh Charlie Xông Pha -
người hùng của trận Plei Me năm trước đó.
Ông thường bảo với khóa sinh: “Nếu thằng nào ngu quá,
thì mẹ nó sẽ phải nhận điện báo tử ghi
“Con bà chết vì ngu”.
Hy vọng điện báo tử của các anh chỉ ghi
“Con bà đã chết”.
Với chương trình huấn luyện cho các anh ở đây,
may ra mẹ các anh không phải nhận bức điện nào.
Cho nên tập trung vào”.
Để hoàn thành khóa huấn luyện, Harrison và khóa sinh khác
phải tập sống qua nhiều ngày không ngủ,
thiếu lương ăn, nước uống,
hành quân leo núi đến lúc chân bật máu,
và đi tuần xuyên đầm lầy đầy muỗi mòng rắn rết.
Họ học cách phát hiện hầm chông bẫy mìn
và phải qua mặt nhóm lính kỳ cựu đóng giả Việt Cộng.
Beckwith nói đi nói lại với khóa sinh:
“Phải sẵn sàng cho những chuyện bất ngờ. Đời này bất công lắm”.
Khi đã trở thành Biệt động quân, Harrison nóng lòng được sang Việt Nam
để thực hành những kỹ năng chỉ huy và sống sót
mà ông hấp thụ được trong 5 năm qua.
Tôi nhớ nói chuyện với bạn cùng khóa
rằng nếu mấy người
tốt nghiệp trước một năm được ra trận, còn mình
chẳng có cơ hội tham chiến thì chán lắm.
Tôi lo rằng chúng ta thắng quá nhanh
và tôi mất cơ hội trải nghiệm cuộc chiến.
Ngày 3/6 năm 1966
là sinh nhật 19 tuổi của Mogie Crocker.
Đại đội của anh lại tham gia thêm một chiến dịch nữa,
săn lùng và tiêu diệt lính Bắc Việt
đang xâm nhập từ Lào vào Tây Nguyên.
Đêm xuống,
Mogie và tiểu đội của anh được lệnh chiếm lĩnh đỉnh đồi
nhìn xuống một tiền đồn quân Nam Việt Nam đang bị vây,
dọn chỗ đưa pháo lên để sáng hôm sau pháo kích quân địch.
Họ thận trọng tiến lên dốc.
Mogie đi dẫn đầu.
Từ trong bóng tối, súng máy địch nhả đạn.
Denton Crocker, Jr. đã không đến được đỉnh đồi.
Hôm ấy trời đẹp lắm, nên tôi ra vườn.
Bé út Candy đi sinh nhật bạn.
Các cháu khác thì quanh quẩn đâu đó trong nhà.
Sau giờ cơm trưa, t ôi bước ra hàng hiên nhà.
Tôi thấy 2 người mặc quân phục đang đi về phía nhà mình.
Và tôi biết ngay điều khủng khiếp đã xảy ra.
Tôi chạy xuống bậc thang túm lấy một trong hai người và nói:
“Đừng, đừng nói gì hết. Ôi con trai đẹp đẽ của tôi”.
Ông ta trả lời: “Có đấy ạ”.
Tôi đang ngồi trên ghế bành trong phòng khách.
Bỗng tôi nghe mẹ tôi thét lên gọi cha tôi.
Như trong phim vậy, ông mục sư bước lên cầu thang
cùng một quân nhân, và mẹ nói: “ôi thôi rồi”.
Và mẹ thét lên gọi cha.
Phản ứng của tôi lúc đó là bật dậy khỏi ghế bành
chạy ào ra cửa sau, nắm tay cậu em trai và dắt nó đi.
Tôi nói: “Đi với chị nào”.
Tôi bảo em: “Chị cho em xem cái này”. Tôi không biết định đi đâu.
Tôi chỉ nghĩ trong đầu: “Không, không thể như thế được”.
Nhưng có điều gì đó buộc tôi
quay lại, đi trở lại phía sau nhà.
Cha tôi đang đứng đó.
Tôi ngã vào lòng cha và nói:
“Ba ơi, đừng để chuyện này là thật,
có thật thế không ba?”
Và cha tôi nói: “Thật rồi, con ạ”.
Lúc đó, tự nhiên tôi hiểu mọi thứ đã vĩnh viễn đổi thay.
Mẹ tôi và cha tôi sẽ không bao giờ còn là chính họ nữa.
Tôi nhớ mình ngồi trên ghế bành quàng tay ôm lấy cả nhà
và nói: “Chúng ta sẽ thương yêu nhau và rồi chúng ta sẽ ổn thôi”.
Nhưng tôi không biết những lời đó thấm được bao nhiêu.
Cả nhà tôi đều gắng gượng ...
ít lâu sau khi Denton thiệt mạng, mà có khi là ngay hôm đó,
Carol hỏi tôi: “Sao mẹ vẫn còn tin vào Chúa trời?”
và tôi trả lời: “Vì Chúa đã cho chúng ta Mogie”.
Tôi nghĩ cháu chính là ân huệ Chúa tặng cho chúng tôi.
Chúng tôi thật có phúc vì có cháu.
Một người bạn viết cho tôi: “Con cái thật ra chỉ
là chúng ta được mượn mà thôi” - tôi nghĩ chắc đúng thế thật.
Mười ngày sau, một đại úy Lục quân
hộ tống thi thể Mogie đến nhà tang lễ Dick stone.
Ông mục sư của gia đình đề nghị
chôn Mogie ở Saratoga Springs
để cha mẹ anh có thể dễ dàng thăm viếng mộ.
Nhưng cha mẹ anh chọn Nghĩa trang Quốc gia Arlington.
Người mẹ nhớ lại:
“Một góc trái tim tôi hiểu rằng nếu để cháu gần đây
thì tôi sẽ muốn cào tung mặt đất để tìm lại hơi ấm của cháu”.
Bạn bè tôi nói: “Tôi lo quá”, “Tôi rối trí quá”
hay “Tôi uất ức quá”, tất cả chúng ta đều hiểu cả.
Nhiều lúc nghe họ nói mãi như vậy tôi cồn cào cả ruột gan lên.
Tất cả chúng ta đều mong chiến tranh kết thúc.
Tất cả chúng ta đều mong binh lính trở về nhà.
Không một người nào trên trái đất này
mong mỏi những điều đó - hòa bình trên thế giới -
hơn Tổng thống Hoa Kỳ của các bạn.
Quân đội tuyên bố đã giết
khoảng 57 ngàn lính địch
trong 6 tháng đầu năm 1966.
Nhưng sau hậu trường, chính phủ e ngại rằng
“điểm vượt ngưỡng” của Tướng Westmoreland -
thời điểm mà số quân địch bị tiêu diệt nhiều hơn
số địch có thể bổ sung, thay thế được - vẫn còn xa vời.
Ngay từ đầu, Hội đồng Tham mưu Liên quân
đã thúc giục Tổng thống hành xử mạnh mẽ hơn -
cho phép quân đội truy kích địch
sang Lào và Campuchia,
và mở rộng danh sách mục tiêu đánh bom ở Bắc Việt.
Johnson vẫn không cho phép quân chính qui trên bộ
vượt qua biên giới vì sợ sẽ kéo Trung Quốc
và cả Liên Xô can dự vào cuộc chiến.
Ông cũng lo tăng cường đánh bom
sẽ đánh trúng vào thường dân.
Nhưng dù lo như vậy,
Tổng thống vẫn đồng ý tăng cường chiến dịch ném bom
- Chiến dịch sấm Rền.
Ông phê chuẩn tấn công các kho xăng dầu khắp nơi trên Bắc Việt,
bao gồm các địa điểm nằm ngay sát Hải Phòng và Hà Nội.
Giới quân sự trấn an rằng đợt không kích này sẽ giáng cho quân địch đòn chí mạng,
và chắc chắn sẽ buộc chính phủ Bắc Việt chịu ngồi vào bàn đàm phán.
Máy bay Mỹ đã bay
hàng chục ngàn phi vụ.
Nhiều quả bom rơi trúng mục tiêu.
Nhưng nhiều quả trượt rơi vào khu dân cư,
đúng như Tổng thống lo ngại.
Miền Nam có vẻ đang ổn phải không?
Vâng, tôi nghĩ thế. Ta đang gây tổn thất lớn cho địch,
nhưng tôi rất ngại chỗ này:
ta đang dùng quá nhiều phản lực, trực thăng,
và hỏa lực để đánh một đám ăn mày chết đói.
Nam Việt Nam đang như thế. Đáng lo nhất là địch sẽ cầm cự
không biết đến khi nào.
Thưa Tổng thống, chỉ còn cách đập tan ý chí của họ.
Rõ ràng là lực lượng ở miền Nam, quân Việt Cộng,
và quân Bắc Việt đều biết chúng ta đang ném bom miền Bắc.
Chúng ta không bị bó buộc gì.
Khi nào họ thấy tổn thất rất cao ở miền Nam,
đồng thời ít có khả năng được chi viện
từ miền Bắc, tôi nghĩ họ sẽ nhụt chí hơn nữa.
Tôi nghĩ chỉ cách đó mới thắng, vì hiện ta chưa diệt đủ địch
để khiến Bắc Việt thấy không thể tiếp tục đánh nữa.
Nhưng ta diệt đủ đề làm mất tinh thần
địch ở miền Nam, vì họ thấy
cuộc chiến sẽ kéo dài bất tận.
Được rồi. Cứ thế mà làm, Bob.
Người ta hay nói “thiệt hại bên lề”,
cũng có ý nghĩa nhất định.
Ta không nên dây vào loại thiệt hại bên lề này.
Ta chỉ nên gây thiệt hại đúng ý ta muốn thôi.
Đó mới là cách xử lý thắng lợi.
Dù tôi ở phòng giam riêng và những người khác cũng vậy,
chúng tôi không cô độc.
Chúng tôi cùng bị giam trong một nhà tù Pháp cũ kỹ
cách Hoa Kỳ nửa vòng trái đất.
Tôi dần dần nhận ra rằng có thể sẽ phải ở tù lâu.
Với tôi 1,2 năm có nghĩa là lâu rồi.
Tôi không hề ngờ nổi sẽ ngồi tù 8 năm rưỡi.
Đến hè năm 1966,
Trung úy Everett Alvarez,
phi công Mỹ đầu tiên bị bắn rơi ở miền Bắc Việt Nam,
đã bị giam giữ gần 2 năm,
cùng với ông là hơn 100 phi công khác bị bắn rơi và giam ở Hà Nội và quanh đó.
Mặc dù quân Bắc Việt coi tất cả họ là
“quân xâm lược” và “tội phạm” và “giặc lái”
chứ không phải là tù binh chiến tranh có quyền hưởng chế độ nhân đạo,
Alvarez và những người khác ban đầu được đối đãi khá tốt.
Nhưng chẳng được lâu.
Họ bị cấm không trao đổi với nhau,
bị buộc phải chào quản giáo,
và bị bảo rằng đất nước họ đã lãng quên họ rồi.
Họ bị cách ly, bị đánh đập,
và bị tra tấn hàng giờ liền,
để buộc họ
phải thú nhận tội lỗi
và ghi âm các tuyên bố lên án chiến tranh.
Khi cửa phòng giam mở,
và quản giáo nói: “Anh kia, đến lượt anh”,
lúc đó đất như sụp dưới chân
và biết rằng có khi ta chẳng còn sống trở về nữa.
Gông cùm,
dây trói,
đánh đập đều làm gãy cả xương.
Đủ thứ cả.
Tay tôi tím đen lại vì mấy cái cùm làm máu không lưu thông được.
Và họ không cho tôi chết,
chỉ làm tôi luôn đau đớn.
Đó là lúc tôi nhận ra mình không phải là siêu nhân.
Lần đầu tiên tôi gục ngã và nhượng bộ họ,
tôi cảm thấy thật thấp hèn.
Tôi thấy mình thật nhỏ mọn.
Một số lính khi bị buộc phải ghi âm tuyên bố này kia
cố gắng tìm cách ra dấu hiệu cho mọi người ở nhà biết.
Đại tá Jeremiah Denton
nháy mắt để đánh mật mã Morse
chữ “tra tấn”.
Ngày 6/7,
chỉ một tuần sau khi bom Mỹ bắt đầu rơi xuống Hà Nội và Hải Phòng,
quản giáo tập trung Alvarez và 51 tù binh khác lại
và trước ống kính ghi hình,
diễu toán tù binh qua trung tâm Hà Nội,
giữa đám đông dân chúng giận dữ.
Tôi nghe tiếng đám đông được hô hào kích động.
Khi tôi đi ngang qua một người cầm loa phóng thanh,
ông ta nhìn thẳng vào tôi và thét to với đám đông:
"Alvarez, Alvarez, thằng chó đẻ, thằng chó đẻ!”
Dân chúng bắt đầu dồn tới,
ném đủ thứ vào bọn tôi -
chai lọ, giày dép.
Lúc này thì cánh bảo vệ phải vất vả lắm mới chặn không cho đám đông sấn vào.
Phía Bắc Việt mong làm như vậy sẽ
được quốc tế ủng hộ nhằm xét xử
phi công Mỹ như tội phạm chiến tranh.
Nhưng hoàn toàn phản tác dụng.
Người dân khắp nơi, ngay cả những người phản chiến,
thông cảm với những tù binh bơ vơ thất thểu.
Bắc Việt phải hủy dự định xử án công khai.
Mỹ tiếp tục đánh bom,
thêm nhiều máy bay Mỹ bị bắn rơi.
Người Bắc Việt lấy làm tự hào về việc bắt được phi công Mỹ.
Ngay cả trẻ em cũng được tham gia góp phần.
Giơ tay lên! Giơ tay lên!
Trong một thời gian dài, những vụ đánh bom
quanh Hà Nội và Hải Phòng làm cho bao nhiêu lính ta
bị bắt làm tù binh được chỉ đạo từ tầng hầm của Nhà Trắng.
Tổng thống đích thân chọn mục tiêu
và quyết định rằng lúc nào thì đánh
lúc nào thì ngưng một thời gian.
Sức mạnh không lực bị sử dụng hoàn toàn sai lệch.
Chiến dịch sấm Rền tiêu diệt được
hầu hết các cơ sở xăng dầu của Bắc Việt Nam.
Nhưng Bắc Việt lại chuyển hầu hết dầu xăng dầu
xuống kho ngầm dưới đất,
và hàng ngày, Trung Quốc và Liên Xô vẫn viện trợ thêm.
Dù vậy, Mỹ vẫn tăng cường đánh bom.
Khắp nơi trên miền Bắc, họ xây các hầm trú bom
đơn sơ bằng ống bê tông,
chôn sâu xuống chừng 1,5 mét.
Tổng số hầm đủ cho 18 triệu người -
tức là toàn bộ dân số.
Có đến hơn 1 triệu người làm việc ngày đêm để khắc phục
hậu quả bom Mỹ.
Khi cầu bị đánh sập,
họ làm cầu phao ngay trong đêm đó để đảm bảo giao thông.
Các đội dân công trực sẵn dọc đường, chuẩn bị sẵn đất đá
và hàng đống gỗ để lấp hố bom.
Khẩu hiệu của họ là:
“Địch phá, ta sửa.
Địch phá,
ta lại sửa”.
Chiến dịch sấm Rền là chiến dịch ngu xuẩn nhất
mà con người nghĩ ra.
Người ta hay cho rằng kẻ thù suy nghĩ cũng giống như ta nghĩ.
Có một giai thoại là khi McNamara muốn
đoán ý Hồ Chí Minh, ông ta tự phỏng vấn bản thân.
Cho nên vấn đề là ở chỗ ta cứ gửi đi thông điệp
mà ta coi là có lý, nhưng là cái lý theo cách hiểu của ta,
chứ không phải cái lý theo cách hiểu của phe bên kia.
Cho nên có khi điều ta coi là phi lý lại hoàn toàn có lý với phe kia,
một khi họ đã nhất định thống nhất hai miền Nam Bắc
bằng mọi giá,
bất kể thương vong đến mức nào.
Hà Nội làm mọi cách để tuyên truyền về
tổn thất của thường dân vì bom Mỹ.
Hầu hết người Mỹ bác bỏ thông tin này, coi đó là tuyên truyền của cộng sản.
Nhưng khi Harrison Salisbury của tờ New York Times sang Bắc Việt Nam
và đưa tin về những gì ông chứng kiến trong dịp Giáng Sinh năm 1966,
dư luận bắt đầu ngờ vực về tính chính nghĩa của chiến tranh.
Nhiều người trong giới quân nhân chia sẻ những lo ngại
về cách thức tiến hành chiến tranh, và liệu có thắng được không.
Nhưng khi phát ngôn chính thức,
thì họ lại quay về những thứ ta đã quá quen,
kiểu như: “Ta sẽ thắng cuộc chiến này, ta đang đi đúng hướng.
Chúng ta chỉ cần thêm...
thêm quân, thêm không kích”.
Tôi nhớ một lần từ Việt Nam về,
tôi ghé vào gặp McNamara.
Ông ta bảo:
“Chương trình ném bom chiến lược
ảnh hưởng thế trận ra sao?”
Tôi bảo:
“Chẳng đem lại gì,
thậm chí còn phản tác dụng nữa”.
ông ta bảo: “Ý ông là sao?”
“Thưa Bộ trưởng,
kiểu đánh mạnh tay của ông không có hiệu quả đâu.
Phe bên kia họ biết rồi sẽ đến lúc ta sẽ mệt mỏi vì giết họ.
Họ nghĩ họ có thể thi gan lâu hơn ta”.
Ông ta nói:
“Sao không ai báo cáo tôi việc này?”
Tôi trả lời: “Thưa Bộ trưởng, ông có hỏi đâu mà nói”.
Tôi nghĩ cha con nào cũng có lúc phải chạm trán trong đời.
Tôi và cha tôi cũng không phải là ngoại lệ.
Điều tôi thấy thú vị là
chúng tôi chưa từng tìm dịp đ ể trò chuyện về Việt Nam.
Mà đó rõ ràng là do cha tôi muốn vậy.
Craig McNamara, con trai Bộ trưởng Quốc phòng,
là học sinh trường st. Paul, thành phố Concord, bang New Hampshire.
Trường ông tổ chức hội thảo về chiến tranh.
Tôi nhớ mình gọi điện cho cha, nói:
“Ba ơi, bọn con sắp có sự kiện này,
nếu ba thấy có tài liệu gì
ba nghĩ con nên trình bày, ba cho con biết với”.
Ông không gửi tài liệu nào cho tôi.
Tôi nghĩ, trong khả năng của mình,
cha tôi thực sự muốn che chắn tôi khỏi chiến tranh Việt Nam.
Dĩ nhiên không làm thế được.
Mọi thứ rồi cũng đến tai tôi thôi, ông không thể che chắn cho tôi được.
Có lẽ ông nhận ra rằng lúc đó
không hề có tư liệu nào ủng hộ quan điểm chiến tranh.
Hôm nay, tôi có thể khẳng định tiến bộ quân sự
trong 12 tháng qua tốt hơn trông đợi.
Việt Cộng không thực hiện được ý định chia cắt Nam Việt Nam
tại dải đất hẹp miền Trung.
Quân ta đã gây áp lực mạnh khiến địch không thể tấn công,
và đã gây thương vong nặng nề cho địch.
Dù từ góc độ nào, tình hình hiện nay vẫn tốt hơn ta tưởng.
Dĩ nhiên khi sang đó, tôi nghĩ mình đang chiến đấu
cho bên thắng cuộc.
Mỹ có bao giờ thua đâu.
Chúng ta không bao giờ thua.
Tôi không biết gì mấy về chiến tranh năm 1812,
cuộc chiến đó...
gần như bất phân thắng bại,
hoặc cuộc Nội Chiến mà một nửa nước Mỹ thua cuộc,
hoặc Chiến tranh Triều Tiên,
trong đó ta thắng nửa đầu và thua nửa sau.
Nhưng tôi được dạy rằng nước Mỹ không bao giờ thua cuộc.
Thủy quân lục chiến là binh chủng Mỹ đầu tiên
tham chiến ở Việt Nam.
Dự kiến họ sẽ phải đánh lâu hơn Lục quân -
13 thay vì 12 tháng.
Binh nhì Thủy quân lục chiến Bill Ehrhart,
John Musgrave,
và Roger Harris
đều đến Đà Nẵng đầu năm 1967.
Thứ đầu tiên xộc vào mũi tôi là thứ mùi xa lạ,
người ta đái bậy bên vệ đường,
mấy con vật tôi chưa từng thấy - con trâu nước chẳng hạn.
Giống như lên sao Hỏa vậy,
mọi thứ hoàn toàn xa lạ.
Thực lòng mà nói, thằng nhóc Missouri ngờ nghệch như tôi,
lại nghĩ: “Xem bọn nước ngoài kìa”.
về sau tôi mới sực nghĩ ra
mình mới là thằng nước ngoài ở đây.
Lúc đó ai cũng nghĩ ta sang đó để cứu người.
Và nghĩ rằng cộng sản đang chiếm nước này
và dân chúng cần giúp đỡ.
Nhưng khi đến nơi, chúng tôi nhận ra rằng...
sự thật không hẳn như thế.
Nhiều người Việt Nam nhổ nước bọt vào xe chúng tôi
và bảo chúng tôi cút về Mỹ.
Chúng tôi bắt đầu tự hỏi: tại sao ta lại đến đây?
Dân ở đây có muốn chúng ta đến đâu!
Roger Harris được điều về Đại đội G, Tiểu đoàn 2,
Trung đoàn 9 của Sư đoàn 3 Thủy quân lục chiến ở Phú Bài,
ngoại thành Huế.
John Musgrave ban đầu được điều về Sư đoàn 1 Thủy quân lục chiến
ở căn cứ không quân Đà Nẵng.
Còn Bill Ehrhart gia nhập Trung đoàn 1
thuộc Sư đoàn 1 Thủy quân lục chiến gần thị xã Hội An.
Binh nhì Ehrhart được giao việc văn phòng,
thu thập thông tin để viết báo cáo tình báo.
3 ngày sau khi đến Hội An,
một nhóm thường dân bị bắt
được 2 chiếc xe lội nước
chở vào doanh trại qua cổng sau.
Lính Thủy quân lục chiến ngồi trên xô từng người xuống đất.
Họ bị còng tay còng chân, nên cứ ngã lộn từ trên xe xuống.
Nghe thấy cả tiếng xương gãy và tiếng khớp vai trật ra.
Tôi giữ Hạ sĩ Sal lại
thì cậu ta trả lời giọng thản nhiên chưa từng thấy:
"Ehrhart,
ngậm mồm lại,
mở to mắt ra, khi nào biết thì hãy nói.
Mấy xe lội nước này ngày nào cũng dính mìn vùi trong cát.
Ngày nào cũng có người chết và bị thương.
Bọn bị bắt này biết chỗ có mìn.
Mày mà tử tế với bọn này trước mặt mấy thằng thiết giáp kia
là chúng nó vặn cổ mày cho vui đấy”.
Lúc đó tôi mới sang Việt Nam được 3 ngày, nên tôi nghĩ: “Má ơi,
cái quái gì đang diễn ra ở đây thế?”
Tôi tin rằng điều đó hủy hoại thanh danh và thế lãnh đạo của Hoa Kỳ.
Hơn nữa, tôi thấy không thể thắng cuộc chiến bằng quân sự.
Tôi tin rằng hàng ngàn thanh niên Mỹ
bị đẩy vào chỗ chết để giữ thể diện cho Lyndon Johnson.
Giờ đây chắc ông ta biết là không thể thắng được,
nhưng không biết chấm dứt ra sao.
Vì thế, theo tôi giới trẻ hoàn toàn có lý
khi chỉ ra điều đó và khước từ tham gia vào
cuộc chiến tranh ghê tởm này, và ta phải cám ơn họ.
Bác sĩ Benịamin spock là bác sĩ nhi khoa được mến chuộng thời đó.
Hàng triệu bậc cha mẹ Mỹ đọc và dùng sách của ông,
cuốn Trẻ em và Chăm sóc trẻ em.
Đầu năm 1967,
ông viết lời tựa cho một bài báo trên tạp chí cánh tả Ramparts,
về hậu quả của bom napalm Mỹ đối với trẻ em Nam Việt Nam.
Tiến sĩ Martin Luther King Jr. cũng đọc bài viết này.
Ông đã dằn vặt về chiến tranh nhiều tháng ròng
nhưng vẫn chần chừ chưa muốn công khai đối đầu với Lyndon Johnson,
người có công lớn trong phong trào dân quyền.
Nhưng ông không còn im lặng được nữa.
Đêm nay, tôi đến thánh đường tuyệt mỹ này
vì lương tri không cho phép tôi làm khác.
Có những lúc, im lặng là phản bội.
Trong vấn đề Việt Nam, đã đến lúc như vậy.
11 ngày sau,
King cùng với bác sĩ Spock và khoảng nửa triệu người
tham gia tuần hành lớn ở Công viên Trung tâm giữa New York.
Phong trào Vận động Toàn quốc
nhằm Chấm dứt Chiến tranh Việt Nam tổ chức cuộc tuần hành này.
Cả đời chúng tôi chưa từng tham gia cuộc tuần hành nào đông đảo đến thế.
Phần đầu đoàn biểu tình đã đến cổng Liên Hiệp Quốc
thì phần cuối đoàn còn chưa ra khỏi Công viên Trung tâm.
Đông thế đấy.
Không phải tất cả người biểu tình đều là sinh viên.
Vì thế, tất cả chúng tôi đều nghĩ giờ đây thực sự có cơ hội.
Chúng tôi nhìn thấy khả năng chấm dứt chiến tranh.
Ngưng đánh bom.
Hãy cứu vãn danh dự tổ quốc.
Ngưng đánh bom.
Chấm dứt chiến tranh.
Hãy cứu mạng người Mỹ và người Việt Nam.
Hãy bước ngay vào bàn đàm phán.
Ngưng đánh bom.
Phong trào phản chiến tăng lên
cả về số lượng lẫn manh động.
Một người trong ban tổ chức nói: “Giờ đây chúng ta không chỉ
lên tiếng phản đối nữa, chúng ta sẽ chấm dứt chiến tranh”.
Trong khi đó, vài nhân vật
trong chính quyền Johnson cho rằng phong trào phản chiến
là một âm mưu của cộng sản
do Matxcơva chỉ đạo.
FBI và CIA
- theo luật định không được hoạt động trong lãnh thổ Hoa Kỳ -
bắt đầu thâm nhập vào phong trào, nghe trộm lãnh đạo,
thậm chí kích động bạo lực để làm mất uy tín của họ.
Lúc đó những người ủng hộ chiến tranh
hay nói: “Nước Mỹ dù đúng dù sai”,
“yêu nước, không thì cút”,
hoặc “Thà xanh cỏ hơn bị nhuộm đỏ”.
Chúng tôi thấy kiểu suy nghĩ như thế thật điên rồ.
Chúng tôi không muốn sống trong đất nước
mà đúng sai gì chúng tôi cũng phải ủng hộ.
Chúng tôi muốn sống trong đất nước hành xử chính trực
chứ không sai trái.
Nếu đất nước không làm thế,
thì ta phải điều chỉnh.
Quan niệm yêu nước của chúng tôi khác họ.
Nước Mỹ bắt đầu bước vào giai đoạn người dân chia làm hai phe
đối chọi lẫn nhau, cả hai đều nghĩ
mình đang yêu nước.
Sáng nay, hơn 200 ngàn
cảm tình viên cộng sản
tìm cách đốt cờ Mỹ
ở công viên,
nhưng không thành.
Tôi nói thế này -Hà Nội đã dựng lên
một thuyết hoang dường quái gở mà họ tin là thật,
rằng Hoa Kỳ chia rẽ sâu sắc đến độ
nếu họ cứ đánh tiếp,
sẽ đến lúc họ giành thắng lợi ngay tại Washington và nước Mỹ,
điều mà họ không có được trên chiến trường.
Như tôi từng nói,
khi đánh giá chiến lược của kẻ thù,
tôi thấy rõ ràng kẻ thù tin rằng tử huyệt của ta chính là ý chí của ta.
Hai tuần sau cuộc biểu tình ở Manhattan,
Tướng Westmoreland phát biểu trước Lưỡng viện.
Ông là vị tướng đầu tiên
được Tổng thống gọi từ chiến trường về để ra điều trần.
Với hỗ trợ của ý chí,
lòng tự tin, sự kiên nhẫn,
quyết tâm, và sự ủng hộ trong nước,
chúng ta sẽ chiến thắng cộng sản xâm lược ở Việt Nam.
Phía sau hậu trường, cả Tướng Westmoreland
lẫn chính phủ đều không dám chắc rằng Hoa Kỳ sẽ thắng.
Tướng Westmoreland báo cáo với Tổng thống rằng theo số liệu mới nhất,
mùa xuân năm đó, phía Mỹ đã chạm tới “điểm vượt ngưỡng” -
ngoại trừ khu vực phía Nam Khu phi quân sự.
Tuy nhiên ông cũng cảnh báo rằng phía Mỹ mới chỉ khá hơn
tình trạng cầm cự một chút.
Nếu có thêm 200 ngàn quân,
cho phép đưa quân sang Lào và Campuchia,
ông có thể cắt đứt Đường mòn Hồ Chí Minh và kết thúc chiến tranh trong 2 năm.
Johnson hỏi: “Ta tăng quân thì địch cũng tăng quân.
Bao giờ mới kết thúc?”
Westmoreland không trả lời được.
Thay vào đó, ông và Tham mưu Liên quân yêu cầu Tổng thống
cho phép họ ném bom các địa điểm ngay phía dưới biên giới Trung Quốc
và rải mìn phong tỏa cảng của Bắc Việt Nam
để chặn đường tiếp tế của Liên Xô.
Cũng thời gian đó, Robert McNamara,
kiến trúc sư trưởng của chiến lược Mỹ ở Việt Nam,
ngày càng mất tin tưởng vào thắng lợi cuối cùng,
và chuyện giới quân sự liên tục xin tăng quân và ném bom.
Robert McNamara là nhân vật tầm cỡ ở thủ đô Washington.
Ông là hiện thân của trí tuệ và tự tin.
Hễ có vấn đề là phải có cách giải quyết.
Đây chính là yếu điểm chết người của ông.
Điều đáng kinh ngạc là
người chưa từng tỏ ra
nghi ngờ bất kỳ điều gì mình nói,
lúc đó bắt đầu
hết sức ngờ vực những điều mình đang làm ở Việt Nam.
Nhưng chúng ta không biết chuyện đó.
Trong báo cáo riêng gửi Tổng thống,
McNamara nói với Johnson rằng:
“Hình ảnh siêu cường mạnh nhất thế giới
giết hại hoặc gây thương tích cho
1.000 thường dân mỗi tuần
chỉ để thuần phục
một đất nước lạc hậu bé tẹo
vì một nguyên do còn phải tranh cãi
không đẹp chút nào”.
Ông thúc giục Tổng thống hạn chế thay vì tăng quân số,
và tuyên bố ngừng ném bom
vô điều kiện từ vĩ tuyến 20 trở lên.
McNamara viết: “Chiến tranh Việt Nam
đang tự tăng tốc. Ta phải ngăn chặn điều này.
Đột ngột tăng cường quân số Mỹ
và tấn công miền Bắc là không cần thiết
và không phải là giải pháp đúng.
Đối phương có thể chịu đựng hoặc đánh trả,
kéo ta sa lầy thêm,
và có nguy cơ leo thang chiến tranh trầm trọng hơn”.
Cuối cùng, Johnson tìm giải pháp dung hòa.
Ông mở rộng danh sách các mục tiêu ném bom
nhưng từ chối rải mìn hải cảng,
và chỉ đồng ý gửi thêm 47 ngàn lính,
nâng tổng số lính Mỹ ở Việt Nam lên trên nửa triệu.
Ngày 17/6 năm 1967,
Robert McNamara gọi điện cho trợ lý quân sự,
Trung tá Robert Gard.
Điện thoại reo, tôi nhìn chấm đèn
biết là Bộ trưởng gọi.
Tôi nhấc máy và nói:
“Thưa Bộ trưởng?”
Mr. McNamara đáp: "Bob, tôi muốn có một
nghiên cứu toàn diện về quá trình can thiệp vào Việt Nam”.
Rồi ông cúp máy.
Leslie Gelb, 30 tuổi, nhân viên của
Tiểu ban An ninh Quốc tế,
được giao giám sát bản phân tích tối mật về
các quyết định quan trọng của chính phủ từ
thời chính quyền Truman trở đi.
McNamara cho chúng tôi tiếp cận tất cả tài liệu riêng
lưu giữ trong tủ to bằng cả căn phòng.
Ông lưu toàn bộ tài liệu riêng ở đó.
Tôi xem qua các báo cáo,
trong đó có nhiều bản tôi giúp ông viết.
Nhưng cũng có nhiều văn bản tôi chưa thấy bao giờ.
Đọc những báo cáo đó,
tôi nhận ra
Robert McNamara từng trao đổi riêng với Tổng thống
về những nghi ngại của ông.
Tôi thấy kinh ngạc.
Trước đó tôi tưởng ta chỉ chủ yếu đánh nhau với du kích,
chứ không nghĩ phải đánh nhau với những kẻ y như ta,
rằng bên địch có thằng giống hệt tôi, cũng chỉ huy một trung đội
thiện chiến,
sẵn sàng giết tôi y như tôi sẵn sàng giết nó.
Tháng 6 năm ấy,
cuối cùng Trung úy Matthew Harrison
cũng được điều về Lữ Không kỵ 173
đơn vị tinh nhuệ ứng chiến khẩn cấp.
Họ tự nhận là
“Lính cứu hỏa của Westmoreland”.
Harrison đến Biên Hòa, gặp lại nhiều bạn cũ.
Ông và 7 bạn học ở West Point niên khóa 1966
đều được đưa về Tiểu đoàn 2,
trong đó có 2 người bạn thân - Donald Judd và Richard Hood.
Lúc đó chúng tôi mới 22 tuổi, đều là trung úy,
đầy lý tưởng, y như Hướng đạo sinh vậy.
Lúc đó tôi thấy mình tuyệt đối đủ khả năng chỉ huy lính Mỹ,
và tin rằng không có gì quan trọng hơn việc tôi làm.
Nhưng ngay ngày đầu về Lữ 173,
có người khoe sợi dây da, móc một chùm giống chùm đào.
Hóa ra là 1 chuỗi xâu tai của lính địch bị cắt ra và phơi khô.
Trước đó tôi hiểu về chiến tranh trên lý thuyết.
Nhưng phải đến khi thực sự tham chiến mới hiểu được chiến tranh.
Harrison là Trung đội trưởng thuộc Đại đội Charlie.
Bạn học ở West Point của ông
thì ở Đại đội Alpha.
Vài ngày sau, trực thăng thả họ xuống
giữa Tây Nguyên gần Đắk Tô,
nơi nghe nói lính Bắc Việt chính qui
đang uy hiếp một trại của Lực lượng Đặc biệt.
Họ được không vận vào các bãi đáp giữa sườn núi dốc đứng, rừng phủ kín,
trên ngọn núi lính Mỹ gọi là Đồi 1338 - dựa theo độ cao bằng mét.
Họ được lệnh săn lùng địch.
Họ đi suốt hai ngày,
men theo một đường mòn địch mở,
căng mắt tìm bẫy hoặc địch mai phục.
Tối ngày 21/6,
Đại đội Charlie của Harrison ngừng lại nghỉ đêm
trong lúc Đại đội Alpha đóng trại cách đó chưa đến 3 km về phía Nam,
trên cùng đường rừng trơn trượt đó.
Không ai biết một tiểu đoàn lính Bắc Việt -
có lẽ 500 người - cũng dựng trại ở sườn núi bên kia
cách đó chỉ vài trăm mét.
Vào 6 giờ 58 phút sáng hôm sau,
đội tuần tiễu của Đại đội Alpha
vấp phải một tiểu đội lính Bắc Việt.
Lính Mỹ rút lui,
cố lập hàng rào phòng thủ.
Vài phút sau, họ bị
hỏa lực AK-47 tấn công dồn dập.
Địch tấn công hết đợt này đến đợt khác,
càng ngày càng tiến gần hơn.
Đại đội Alpha gọi pháo binh và không kích yểm trợ,
nhưng địa hình rừng ba tầng
chắn tầm quan sát của máy bay chỉ điểm.
Alpha 6 gọi đây.
Paragon 6 nghe rõ.
Có một đám địch rất đông
đang di chuyển trong hẻm núi
phía Tây chúng tôi.
Cần không kích.
Đánh xung quanh quả núi này
nhưng tránh đỉnh núi ra, hết.
Paragon 6 đây. Có đám địch rất đông
từ hướng Tây tiến sang đúng không, hết.
Địch di chuyển nhiều và đang bắn từ bên trái.
Các cậu đánh giỏi lắm, tôi rất tự hào.
Nhớ là quân địch đội mũ nồi đen.
Tất cả đều cầm AK-47 nhiều đạn khủng khiếp,
nhiều gấp đôi tôi.
Chúng tôi sẽ đến ngay, hết.
Cám ơn nhé.
Cố làm hết sức thôi.
Đến trưa,
đơn vị của Harrison được lệnh đi cứu
Đại đội Alpha bị vây.
Lúc đó đánh nhau giữa địa hình núi.
Bọn tôi khiêng theo 2 xác đồng đội cộng thêm một mớ trang bị,
nên không tiến xuống được
vài trăm mét phía dưới, nơi trận đánh chính đang diễn ra.
Đường xuống dốc đứng và trơn trượt.
Quân Bắc Việt
nấp trong hầm hố dọc hai bên đường mòn,
ngăn chặn Matt Harrison và lính của ông tiếp cận Đại đội Alpha.
Gần tối, tiếng súng giảm dần,
họ đóng trại trên một gờ núi và cố ngủ.
Đêm 22/6, nằm trên đó, chúng tôi nghe tiếng
la thét của lính bị thương ở dưới núi
bị lính Bắc Việt tìm thấy và bắn chết.
Đến mờ sáng, quân địch biến mất.
Harrison và trung đội của ông mò xuống sườn đồi
đến được những người sống sót của Đại đội Alpha.
76 trong tổng số 137 lính nằm chết trên đường mòn.
43 lính bị dí súng vào đầu và bắn.
Một số bị cắt tai,
móc mắt,
cắt ngón tay đeo nhẫn.
23 lính khác bị thương.
Harrison tìm thấy bạn cùng khóa,
Donald Judd and Richard Hood,
trong số lính thiệt mạng.
Đó là bài học chiến tranh đầu tiên của tôi.
Đó là lời chào mừng tôi đến Việt Nam.
Chúng tôi mất cả ngày đưa những thi thể đó vào túi đựng xác và khiêng ra.
Chết tức là chết vĩnh viễn.
Và đó là điều tôi từng hiểu trên lý thuyết,
nhưng lúc đó mới cảm được khi phải cho xác hai bạn cùng khóa vào túi -
những người tôi học cùng suốt 4 năm,
chơi thân, và chỉ mới tuần trước còn uống bia và chọc ghẹo nhau -
giờ thì cả 2 đã chết.
Đại đội Charlie chỉ tìm được 9 hay 10 xác lính Bắc Việt.
Harrison và thuộc cấp được lệnh lục soát
thêm sườn núi gần đó để tìm xác địch
mà chỉ huy Mỹ cho là đã bị pháo Mỹ tiêu diệt.
MACV cần đếm xác.
Chúng tôi không tìm thấy xác địch
và tôi tin không tìm ra vì địch đâu có chết thêm ai ở đó.
Tôi nghĩ chúng ta tổn thất ghê gớm trong ngày 22/6.
Giới lãnh đạo không sẵn lòng
thú nhận một đại đội của Lữ 173 đã bị lính Bắc Việt quét sạch.
Nên bọn tôi phải tự quảng cáo và thuyết phục công chúng
rằng chúng ta đã gây tổn thất
cho quân Bắc Việt ngang với số tổn thất của ta.
Một sĩ quan nói với phóng viên rằng đại đội tơi tả đó
đã giết 475 lính địch.
Khi một sĩ quan bảo Tướng Westmoreland
rằng con số này quá cao không thể tin được,
ông đáp: “Muộn rồi,
đưa tin mất rồi”.
Chỉ vài ngày sau trận chiến,
Tướng Westmoreland đến nói chuyện
với chúng tôi, vốn tự nhận là Lính cứu hỏa của ông.
Ông ta leo lên nắp xe Jeep, quân phục tinh tươm,
ra dáng tướng chiến trường,
động viên tinh thần chúng tôi, nói rằng ông tự hào,
và chúng tôi đã hoàn thành sứ mạng vẻ vang.
Nhưng ngay lúc đó tôi đã biết rằng
điều ông nói là hoang đường,
rằng Westmoreland đã sai,
tôi chỉ không rõ ông tự biết mình sai
hay thực sự tin những điều người ta báo cáo và muốn tin như vậy.
Nhưng đó là lần đầu tiên
tôi phải đối diện với thực tế là giới lãnh đạo
hoặc thiếu thực tế hoặc đang nói dối.
Tôi nhớ có lần nói chuyện rất căng
với cô bạn gái từng là bạn thân nhất của tôi.
Khi nói về Việt Nam,
tôi nhớ cô bạn nhìn tôi và nói:
“Cha tớ bảo rằng
không thể nghe những người
có người thân mất trong chiến tranh,
vì họ sẽ ủng hộ chiến tranh chỉ để biện minh cho cái chết của người thân”.
Tôi thấy như bị cô ấy đấm vào bụng vậy.
Ngay lúc đó, tôi nhận ra
nước Mỹ đang chia thành nhiều phe
và mọi việc sẽ không đơn giản;
tôi biết sẽ có nhiều quan điểm về cái chết của anh tôi
mà chẳng hề liên quan gì đến việc tôi mất anh.